De Facteur

U en ik zullen binnenkort 25 eurocent extra moeten betalen voor flesje en blikjes die we in België kopen. Eind 2022 hakte uittredend Vlaams minister van omgeving Zuhal Demir (N-VA) namelijk de knoop door: “Er zal een statiegeldsysteem komen tegen eind 2025”. Deze beslissing was het startschot van een lange periode van veel gelobby, strubbelingen binnen de gewestelijke regeringen en tot slot het ontstaan van een heuse statiegeldalliantie tussen gemeenten, bedrijven en belangenorganisaties die zich allemaal inzetten voor de invoer van een toegankelijk statiegeldsysteem.

De tijd die nodig was om het systeem uit te rollen na deze beslissing werd geschat op 12 tot 15 maanden. Deze periode is inmiddels ruimschoots overschreden, waardoor de beoogde datum van eind 2025 in nauwe schoentjes komt te zitten. Onze eigen gewestelijke regeringen en de verpakkingsindustrie geraken het onderling namelijk maar niet eens welk systeem het meest geschikt is. Moet het een manueel systeem zijn waarbij de consument (u en ik) zijn verpakking terugbrengt naar een handelszaak? Of kiezen ze voor het innovatievere digitale systeem waarbij de consument aan de hand van een smartphone een QR-code op het blikje scant om zo zijn geld terug te krijgen?

Omdat de verpakkingsindustrie de grootste voorstander is van een digitaal systeem, ging DeFacteur met een reeks kritische vragen en interviewapparatuur naar Colruyt Group Belgium. Deze onderneming is niet alleen werkgever van meer dan 33 000 werknemers, maar ook distributeur van een aanzienlijke hoeveelheid statiegeldgerelateerde verpakkingen. DeFacteur onderzoekt hoe haalbaar een digitaal systeem is, waarom  de verpakkingsindustrie en deze hun distributeurs zoals Colruyt tegenwind bieden tegenover een manueel systeem en vooral of het systeem voldoende inclusief is voor onze hedendaagse maatschappij.

Hoe haalbaar is een digitaal systeem?

Om de haalbaarheid van het digitale statiegeldsysteem te beoordelen, moeten we de proefprojecten en het eindrapport van de OVAM analyseren. De OVAM heeft de afgelopen jaren intensief onderzoek gedaan naar de mogelijkheid van een dergelijk systeem op grote schaal. Als dit haalbaar blijkt te zijn, zou het namelijk een innovatieve wereldprimeur zijn.

Wanneer we kijken naar de productie van de unieke QR-codes op de verpakkingen, is de conclusie binnen de verpakkingsindustrie allesbehalve eenduidig. Zo stelt de non-profit organisatie “Beverage Can Benelux” dat geen enkel technologisch systeem in de komende vijftien jaar in staat zal zijn om verpakkingen met unieke QR-codes te produceren met dezelfde snelheid en kwaliteit als die we momenteel in onze verpakkingsindustrie hanteren.

Grote bedrijven zoals “AB InBev” beweren daarentegen dan weer dat ze deze systemen vandaag de dag al op kleine schaal gebruiken. Coca-Cola benadrukt dat het voornamelijk draait om te durven investeren wanneer België voor het innovatieve digitale systeem kiest. Verder vertelt het OVAM-rapport ons dat het systeem technisch gezien veilig zou zijn wat betreft privacy, en dat de kans op misbruik van de unieke codes zo veel mogelijk wordt beperkt.

Maar als het technisch mogelijk blijkt, waarom komt er dan toch geen schot in de zaak?

“Wij betalen al genoeg”

“De voedings- en retailsector hebben zich – volgens ons terecht – altijd heftig verzet tegen een klassiek statiegeldsysteem.

Als er dan toch een statiegeldsysteem moet komen, dan zijn wij voorstander van een digitaal systeem”.

– Colruyt Group

In feite is het bedrijfswezen gekant tegen elk idee dat richting een statiegeldsysteem leidt. “Het afval zou een logistieke omweg moeten maken, het staat haaks op het beleid van de blauwe zak, het kost veel geld…” Jammer maar helaas voor hen besliste de Europese Commissie een statiegeldsysteem in elke lidstaat bij wet te verplichten tegen 2029 als een land te lage recyclagepercentages behaalt op bepaalde fracties zoals PET. Omdat deze percentages zo goed als onmogelijk te behalen zijn zonder een statiegeldsysteem gingen er in heel Europa plots veel ideeballontjes op die allemaal leiden richting een toekomst waarbij statiegeld op verpakkingen het nieuwe normaal is.

Natuurlijk trekt het financiële plaatje ook in deze discussie veel aandacht naar zich toe. Zowel een manueel als een digitaal systeem zouden aanzienlijke investeringen vereisen van de verpakkingsindustrie, op een moment dat zij net vinden dat ze al genoeg betalen. Colruyt bijvoorbeeld draagt jaarlijks aanzienlijke bedragen bij via zwerfvuiltaksen, verpakkingsheffingen, eigen anti-zwerfvuil projecten en binnenkort ook via de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid. Met dit laatste probeert de EU producenten verantwoordelijk te maken voor de kosten die voortkomen uit de verpakkingen die zij creëren, zoals het opruimen van zwerfvuil.

Daarom hopen ze vooral bij de verpakkingsdistributeurs op een kleine toegeving van de federale overheid voor degenen die zouden meewerken aan een digitaal systeem. Zo meldt Fevia (de federatie van de Belgische voedingsbedrijven) dat ze streven naar de afschaffing van de verpakkingsheffing, die het bedrijfswezen jaarlijks z’n 340 miljoen euro kost. Het probleem hierbij is dat het beleid omtrent statiegeld op gewestelijk niveau wordt gevoerd en niet op federaal niveau. Hierdoor heeft de federale overheid geen zeggenschap over welk systeem er uiteindelijk het beste uit de test zal komen. De eis van Fevia om de verpakkingsheffing af te schaffen, mits er wordt meegewerkt aan een digitaal systeem, staat dus op losse schroeven.

Inclusief of elitair?

“Een digitaal statiegeldsysteem biedt een oplossing, ongeacht waar en wanneer de verpakking vrijkomt.

Daarnaast biedt een digitaal systeem een hedendaagse oplossing op maat van de hedendaagse consumptietrend in België.”

– Colruyt Group

Ziezo, we hebben nu de technische kant van het systeem besproken, maar heeft het eigenlijk wel draagvlak binnen de Belgische bevolking?

Uit een onderzoek van GfK (marktonderzoekbureau in de Benelux) blijkt dat 82% van de Belgen voorstander zijn van een statiegeldsysteem, maar dit percentage slinkt zodra het digitale systeem ter sprake komt. Het systeem biedt in het kader van de “moderne consumptietrends” dan misschien een oplossing, het blijft verre van een inclusief idee voor onze hedendaagse samenleving.

Toch mogen we het idee misschien niet direct bij het groot vuil zetten. De overheid onderneemt namelijk wel pogingen om het systeem inclusiever te maken. Zo zijn er voor zij die niet in het bezit zijn van een smartphone, thuisscanners. Een eenvoudig apparaat waarmee je via het scannen van de QR-codes op het flesje en op de blauwe zak je statiegeld kan ontwaarden.

Het enige probleem is dat je hier niets aan hebt wanneer je niet thuis bent. Bovendien dien je best te beschikken over de nodige digitale vaardigheden, internetverbinding en een bankrekening. Tot slot bent u in het in het beste geval ook geen toerist, dakloze, kind of een persoon met een mentale of visuele beperking, want voor hen wordt het systeem niet volledig geschikt geacht volgens het eindrapport van de OVAM.

“Zwerfvuil ontstaat 24 uur per dag, dus daarom zou de oplossing er ook 24 uur per dag moeten zijn.

Daarbij moet men de moeilijkheid van het scannen ook niet gaan uitvergroten. Het is bijzonder eenvoudig en legt zichzelf uit.”

– Colruyt Group

Zo geven de bevraagde Brusselse vzw’s, Kando en Anderlues, die werken met mensen met mentale en fysieke beperkingen, aan dat slechts de helft van hun leden in het bezit is van een smartphone. Van degenen die er wel een hebben, kan dan slechts weer de helft zich wegwijs maken in het innen van statiegeld. Als toerist dien je bovendien de app te downloaden, een account aan te maken om hier vervolgens je bankrekening aan te koppelen voordat je aanspraak maakt op de kans om je statiegeld te innen. Begin er maar aan wanneer je niet zo digitaal vaardig bent.

Laat net dit de achilleshiel zijn van heel het systeem: de digitale geletterdheid van de doorsnee Belg anno 2024. Maar liefst 56% van alle 65+ers in Vlaanderen zou niet in het bezit zijn van een smartphone waardoor ze buitenshuis automatisch worden uitgesloten van het systeem (cijfers mediabezit Vlaams Gewest). Zelfs wanneer iedereen in het bezit zou zijn van een smartphone blijft het risico op uitsluiting (te) hoog. Zo blijkt dat 46% van de mensen tussen de 16 en de 74 jaar in ons land digitaal kwetsbaar te zijn (barometer digitale inclusie). Een gevaarlijk hoog cijfer wanneer je weet dat ook deze mensen die het systeem niet kunnen gebruiken 25 eurocent extra betalen op elk blikje of flesje dat ze kopen.

Deze slechte cijfers weerspiegelen zich dan ook in de open proefprojecten die gedraaid werden met het digitale systeem. De gemiddelde scan-ratio (hoeveel van de gekochte producten ontwaard werden) op de blikjes en flesjes lag gemiddeld slechts tussen de 21 en de 36%, terwijl de statiegeldalliantie mikt op een scan-ratio van 95% (in de vorm van een klassiek systeem). Ter vergelijking, in Nederland is recent een manueel systeem ingevoerd en daar halen ze een scanratio van 70%. Niet onbegrijpelijk dat de scanratio met het digitale systeem zo laag ligt, wanneer je weet dat een groot deel van de Belgische bevolking niet in staat is het systeem te gebruiken.

Tot slot

Een statiegeldsysteem komt er sowieso, het is nu aan de toekomstige regeringen in ons land om de afweging te maken welk systeem de meeste mensen achter zich kan scharen. Een breed maatschappelijk draagvlak is namelijk cruciaal voor veranderingen die een grote impact hebben op mensen hun dagelijkse leven. Natuurlijk sluit het ene systeem het andere niet uit, maar tot slot zullen de verpakkingsindustrie, de verpakkingsdistributeurs zoals Colruyt, de gewestelijke regeringen en belangenorganisaties allemaal water bij de wijn moeten doen om een systeem in ons land te laten slagen. Al zal één conclusie snel getrokken kunnen worden: een systeem dat werkt op haar bevolking, maar niet gedragen wordt door haar bevolking, is gedoemd om roemloos te sterven alvorens het nog maar geboren is.